జీవవైవిధ్యంతోనే మన మనుగడ

భారతదేశం అపారమైన ప్రకృతి సంపదకు నిలయం. ప్రపంచ భౌగోళిక విస్తీర్ణంలో మన దేశం 2.4 శాతమే ఉన్నప్పటికీ, ప్రపంచంలోని మొత్తం జీవజాతుల్లో 7 శాతం జీవవైవిధ్యానికి వేదికగా నిలుస్తోంది. హిమాలయాల మంచు శిఖరాల నుంచి గంగానది మైదానాల వరకు, పశ్చిమ కనుమల దట్టమైన అడవుల నుంచి తీరప్రాంత మడ అడవుల వరకు విస్తరించిన ఈ అద్భుత భూభాగాలతో మనకు లోతైన సాంస్కతిక, ఆర్థిక బంధం ఉంది.

అయితే, గత కొన్ని దశాబ్దాలుగా వేగవంతమైన ఆర్థిక అభివృద్ధిని సాధించే పరుగులో మనం ప్రకృతిని ఒక అంతులేని వనరుగా, నిరంతరం తవ్వుకునే గనిగానే చూశాం. పర్యావరణ పరిరక్షణను నిర్లక్ష్యం చేసి తక్షణ ఆర్థిక లాభాలనే ప్రగతికి ప్రాతిపదికగా భావించిన మన తప్పుడు ఆలోచనా విధానం ఈ రోజు దేశా న్ని ఒక ప్రమాదపుటంచుల్లో నిలిపింది. ఇక్క డ జరిగే జీవవైవిధ్య నష్టం మన దేశ సరిహద్దులకే పరిమితం కాకుండా, ప్రపంచ పర్యా వరణ సమతుల్యతను ప్రభావితం చేస్తుంది.

ప్రకృతి నష్టాన్ని పర్యావరణ ప్రేమికులకు సంబంధించిన సమస్యగా చూడటం మన వ్యూహాత్మక పొరపాటు. వాస్తవానికి ఇది దేశ ఆహార, నీటి భద్రత, ప్రజారోగ్యం, ఆర్థిక స్థిరత్వాన్ని నేరుగా శాసించే ఒక జాతీయ భద్రతా సంక్షోభంగా మారుతుంది. భూమి పై ఉండే అన్ని రకాల మొక్కలు, జంతువులు, సూక్ష్మజీవులు తమ సహజ నివాసా ల్లో సమతుల్యంగా జీవించడమే జీవవైవిధ్యం. ఇది ఒక పెద్ద అల్లిక లాంటిది. ఇందు లో ప్రతి జీవి ఒక ముఖ్యమైన దారంతో సమానం. పొలాల్లో పురుగుమందుల మితిమీరిన వాడకంతో నివాస స్థలాలు తగ్గిపో యి తేనెటీగలు, సీతాకోకచిలుకలు వంటి పరాగసంపర్క జీవులు వేగంగా అంతరించిపోతున్నాయి. అవి లేకపోతే పంటల ఫలదీక రణం జరగక దిగుబడి పడిపోతుంది.

ఫలితంగా మార్కెట్లో ఆహార పదార్థాల ధరలు ఆకాశాన్నంటుతాయి. అదేవిధంగా, నదులు కాలుష్యమయం కావడం, అడవుల నరికివేత వల్ల భూగర్భ జలాలు అడుగంటిపోయి దేశవ్యాప్తంగా తీవ్ర నీటి కొరత ఏర్పడుతోంది. ఈ జీవవైవిధ్య సంక్షోభం సామాజిక ఆర్థిక ప్రభావం చాలా తీవ్రమైనది. ప్రకృతి సమతుల్యత దెబ్బతిన్నప్పుడు, దాని మొదటి దెబ్బ సమాజంలోని అత్యంత బలహీనవర్గాలైన గిరిజనులు, మత్స్యకారులపైనే పడు తుంది. నదులు, సముద్రాలు పారిశ్రామిక వ్యర్థాలతో నిండిపోయి చేపల సంఖ్య తగ్గిపోతే మత్స్యకారుల జీవనాధారం దెబ్బతింటుంది.

పారిశ్రామికీకరణ పేరిట అడవులను ధ్వంసం చేస్తే, తరతరాలుగా అటవీ సంపదపై ఆధారపడి బతుకుతున్న గిరిజన సమా జాల మనుగడే ప్రశ్నార్థకమవుతుంది. అంతేకాదు, ప్రకృతి విధ్వంసం వల్ల పర్యావరణ వ్యవస్థలు మనపై తిరగబడుతున్నాయి. చెన్నై వంటి మహానగరాలను ముంచెత్తిన అకాల వరదలు, ఉత్తర భారత్‌లో ప్రాణాలు తీస్తు న్న తీవ్రమైన వేడిగాలులు దీనికి స్పష్టమైన ఉదాహరణలు. 

తుఫానుల నుంచి తీరప్రాంతాలను రక్షిం చే మడ అడవులను, వర్షపాతాన్ని క్రమబద్ధీకరించే అడవులను అభివృద్ధి పేరిట నాశనం చేస్తే, కోట్లాది రూపాయలు ఖర్చుపెట్టినా వాటిని మళ్లీ మనం నిర్మించలేం. జీవవైవిధ్యాన్ని కోల్పోవడం అంటే ప్రకృతిని దేవ తగా పూజించే మన సాంస్కృతిక అస్తిత్వాన్ని కూడా శాశ్వతంగా కోల్పోవడమే.

ప్రకృతిని మనం దెబ్బతీస్తున్న విధానం వెనుక మా నవ అవసరాల కంటే, స్వార్థపూరిత ప్రయోజనాలే ఎక్కువగా కనిపిస్తు న్నాయి. అడవుల ను నరికివేసి కాంక్రీట్ నగరాలు నిర్మించడం, రసాయన వ్యర్థాలను జలాశయాల్లోకి వదలడం వల్ల మూగజీవుల ఆవాసాలు నశించి పోతున్నాయి. వనరులు తిరిగి పునరుత్పత్తి చేసుకోగల వేగం కంటే చాలా ఎక్కువ వేగం తో మనం వాటిని వాడేస్తున్నాం. సముద్రా ల్లో మితిమీరి చేపలు పట్టడం, అడవులను వాణిజ్య అవసరాలకు వాడటం వల్ల వనరుల క్షీణత వేగవంతమవుతోంది.

దీనికి తోడు, జలకుంభి (వాటర్ హయాసింత్), లంటానా వంటి విదేశీ ఆక్రమణ జీవజాతు లు మన దేశంలోకి ప్రవేశించి, స్థానిక జీవవ్యవస్థలను పూర్తిగా నాశనం చేస్తున్నాయి. అంతర్జాతీయ అధ్యయనాల ప్రకారం.. ప్రపంచవ్యాప్తంగా మంచినీటి జీవజాతుల్లో దాదాపు 24 శాతం అంతరించే ప్రమాదం లో ఉన్నాయి. ఒకప్పుడు మన ఇళ్ల చుట్టూ తిరిగిన పిచ్చుకల నుంచి అడవుల్లోని ఏనుగుల వరకు లెక్కలేనన్ని విలక్షణ జీవజాతు లు నిశ్శబ్దంగా అంతరించిపోవడం మన దేశ ఆర్థిక, సామాజిక పునాదికి పెద్ద ముప్పు.

ఈ అపారమైన సవాళ్లను ఎదుర్కోవాలంటే ‘ప్రకృతితో సామరస్యొం సుస్థిర అభి వద్ధి’ వైపు మన ఆలోచనా విధానాన్ని ప్రాథమికంగా మార్చుకోవాలి. పర్యావరణ వ్యవ స్థలను కేవలం ప్రకృతి అందాలుగా కాకుం డా, దేశ జీవనాధారాన్ని నిలబెట్టే అత్యవసర మౌలిక వనరులుగా గుర్తించాలి. ఢిల్లీ లేదా బెంగళూరు వంటి నగరాల చుట్టూ ఉన్న చిత్తడి నేలలను కాపాడటం అనేది పక్షుల కోసమే కాదు, ఆయా నగరాల్లో వరదలను నియంత్రించడానికి, భూగర్భ జలాలను పెంచడానికి చాలా అవసరం.

పంజాబ్, ఉత్తరప్రదేశ్ వంటి వ్యవసాయ ఆధారిత రా ష్ట్రాల్లో రసాయన ఎరువులపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించి, నేల ఆరోగ్యాన్ని పునర్నిర్మించే ‘పునరుత్పత్తి వ్యవసాయాన్ని’ పెద్ద ఎత్తున ప్రోత్సహించాలి. ఇది దేశానికి దీర్ఘకాలిక ఆహార భద్రతను ఇస్తుంది. పర్యావరణ పరిరక్షణను ప్రగతికి అడ్డంకిగా కాకుండా, దీర్ఘకా లిక పెట్టుబడిగా చూడాలి. సౌర, పవన, గ్రీన్ హైడ్రోజన్ వంటి హరిత ఆర్థిక వ్యవస్థ రంగాల్లో భారీ పెట్టుబడులు పెట్టడం ద్వారా కాలుష్యం తగ్గడమే కాకుండా, లక్షలాది మంది యువతకు కొత్త ఉపాధి అవకాశాలు లభిస్తాయి.

ఉత్పత్తుల పునర్వినియోగం, రీసైక్లింగ్ ద్వారా వ్యర్థాలను తగ్గించే వృత్తాకార ఆర్థిక వ్యవస్థను మనం ప్రోత్సహించాలి. ఈ వ్యూహాత్మక మార్పు విజయవంతం కావాలంటే, తరతరాలుగా ప్రకృతితో కలిసి జీవిస్తు న్న మన గిరిజన, గ్రామీణ సమాజాల సాం ప్రదాయ జ్ఞానాన్ని గౌరవించాలి. వారి భూ మి హక్కులను బలోపేతం చేస్తూ, పర్యావరణ సంరక్షణ కార్యక్రమాల్లో వారిని భాగ స్వామ్యం చేయాలి.

కేవలం మిగిలి ఉన్న వాటిని కాపాడడమే కాకుండా, ఇప్పటికే నష్టపోయిన చిత్తడి నేలలు, అడవులు, నదులను పునరుద్ధరించే భారీ అటవీకరణ, ప్రక్షాళన కార్యక్రమాలను చేపట్టాలి. ప్రభుత్వ విధానాలు, పెద్ద ప్రాజెక్టులు ఎంత ముఖ్య మో, పౌరులుగా మనలో ప్రతి ఒక్కరికీ అంతటి బాధ్యత ఉంది. స్థానిక ఉత్పత్తులను ప్రోత్సహించడం, ఆహార వ్యర్థాలను తగ్గించడం, నీటిని ఆదా చేయడం వంటి చిన్న చిన్న చర్యలు కూడా సమాజంలో పెద్ద మా ర్పులకు దారితీస్తాయి.

అంతర్జాతీయ జీవవైవిధ్య దినోత్సవం సందర్భంగా భారత్ ఒక కీలకమైన కూడలిలో నిలిచింది. ఆర్థిక వృద్ధి, పర్యావరణ సమతుల్యత పరస్పర విరుద్ధం కాదని ప్రపంచానికి నిరూపించే సామర్థ్యం మనకు ఉంది. మనకు జనాభా బలం ఉంది, సాంకేతిక పరిజ్ఞానం ఉంది, అన్నింటికంటే మిన్నగా ‘వసు ధైక కుటుంబకం’ అనే లోతైన సాంస్కృతిక దృక్పథం ఉంది.

కాబట్టి, మన ఆర్థిక ప్రగతిని స్థూల దేశీయోత్పత్తి సంఖ్యలతోనే కాకుండా, అడవుల ఆరోగ్యం, నదుల స్వచ్ఛత, జీవరాశుల వైవిధ్యంతోనూకొలిచే నూతన భవిష్య త్తుకు మనం కట్టుబడి ఉండాలి. ప్రకృతిని సంరక్షించడం అనేది ఒక ఎంపిక కాదు, అది మన ఉనికికి, రేపటి తరం మనుగడకు అ త్యంత అవసరమైన ఏకైక మార్గం. ఈ రోజు మనం తీసుకునే బాధ్యతాయుతమైన నిర్ణయాలే రేపటి సురక్షిత మైన, సంపన్నమైన భారతదేశాన్ని నిర్మిస్తాయి.

వ్యాసకర్త: ప్లస్ ఎన్జీవో గౌరవ సభ్యురాలు

కింజరాపు అమరావతి