సాధికారతకు తప్పని నిరీక్షణ

పీ విజయలక్ష్మి :

* రిజర్వేషన్ ఒక ద్వారం మాత్రమే. నిజమైన సాధికారత కోసం విద్య, ఆర్థిక స్వాతంత్య్రం, చట్టపరమైన రక్షణ, భద్రత, ముఖ్యంగా మనస్తత్వ మార్పు అవసరం. మహిళ నిర్ణయాలు తీసుకునే స్థాయికి చేరినప్పుడే సమాజం సమతుల్యంగా ఎదుగుతుంది. లేకపోతే సంఖ్యలు పెరిగినా ప్రభావం పరిమితంగానే ఉంటుంది.

మహిళలకు హక్కు ఇచ్చారా, లేక కేవలం హామీ ఇచ్చారా? భారత ప్రజాస్వామ్యంలో మహిళా రిజర్వేషన్, మహిళా సాధికారత అనే భావనలు కేవలం చట్టపరమైన పదాలు కావని, శతాబ్దాలుగా కొనసాగిన అసమానతలపై ఓటరు, పౌరురాలు, మహిళగా ఒక గంభీరమైన స్పందన. ఒకవైపు ఆశలను రగిలించే నిర్ణయాలు, మరోవైపు అమలులో కనిపించే ఆలస్యం. ఈ రెండింటి మధ్య మహిళల ప్రయాణం ఇంకా పూర్తికాని కథలా కొనసాగుతోంది.

అప్పుడెప్పుడో ౨౦౨౩లో పార్లమెంట్ ఆమోదం పొందిన మహిళా రిజర్వేషన్ల బిల్లు ఇప్పటికీ అమలుకు నోచుకోవడం లేదు. ఇప్పుడు తాజాగా మహిళా రిజర్వేషన్ల అమలుకు కేంద్రప్రభుత్వం డీలిమిటేషన్‌తో లింకు పెట్టి బిల్లును తీసుకురాగా, డీలిమిటేషన్ కారణంగా ప్రతిపక్షాలు ఆ బిల్లును అడ్డుకున్నాయి. దీంతో మరోసారి నిరీక్షణ తప్పడం లేదు.

స్వేచ్ఛ కూడా లేకుండా..:

భారతీయ సంస్కృతిలో మహిళను ‘శక్తి’గా పూజించినా, ఆచరణలో ఆమె స్థానం ఎన్నో శతాబ్దాల పాటు ‘ఇంటి’కే పరిమితమైంది. కుటుంబ గడపదాటే స్వేచ్ఛ కూడా చాలా సందర్భాల్లో లేకపోయింది. విద్య, ఆస్తి హక్కులు, స్వయం నిర్ణయం.. ఈ మూడు కీలక అంశాల్లో ఆమె వెనుకబడి ఉండాల్సి వచ్చింది. అయితే 19వ శతాబ్దంలో ప్రారంభమైన సామాజిక సంస్కరణ ఉద్యమాలు ఈ చీకటిని చీల్చాయి. బాల్య వివాహాలు, సతీ వంటి దురాచారాలపై పోరాటాలు జరిగాయి. స్వాతంత్య్ర సమరం లో మహిళల పాత్ర కేవలం సహాయకురాలిగా కాకుండా నాయకత్వంగా మారింది. అక్కడి నుంచి మహిళ చూపే వ్యక్తి నుంచి చెప్పే స్వరంగా మారడం ప్రారంభమైంది.

చట్టంలో మాత్రమే సమానత్వం:

స్వాతంత్య్రం తర్వాత భారత రాజ్యాంగం మహిళలకు సమాన హక్కులను హామీ ఇచ్చింది. ఓటు హక్కు, అవకాశాల సమాన త్వం.. అన్నీ చట్టపరంగా స్థిరపడ్డాయి. అయినప్పటికీ, చట్టంలో ఉన్న సమానత్వం సమా జంలో వాస్తవంగా మారడానికి దశాబ్దాల సమయం పట్టింది. సమానత్వం ఒక సిద్ధాం తం, సాధికారత ఒక సాధన ప్రక్రియ అనే వాస్తవం ఇక్కడ స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఈ అంతరాన్ని తగ్గించడానికి మహిళా రిజర్వేషన్ ఒక అవసరంగా ఎదిగింది.

1990లలో స్థానిక సంస్థల్లో 33 శాతం మహిళా రిజర్వేషన్ అమలు భారత ప్రజాస్వామ్యంలో ఒక విప్లవాత్మక మార్పునకు నాంది పలికింది. పంచాయతీలు, మున్సిపాలిటీలలో లక్షలాది మహిళలు ప్రజాప్రతిని ధులయ్యారు. గ్రామీణ పాలనలో మహిళల ప్రత్యక్ష భాగస్వామ్యం పెరిగింది. తాగునీరు, పారిశుద్ధ్యం, ఆరోగ్యం, విద్య వంటి ప్రాథమిక అంశాలు ముందుకువచ్చాయి. స్వ యం సహాయక సంఘాల ద్వారా మహిళల ఆర్థిక స్వావలంబన పెరిగింది.

కొన్ని రాష్ట్రా లు ఈ రిజర్వేషన్‌ను 50 శాతానికి పెంచడం, ఈ మార్పు సమాజంలో ఎంత లోతుగా పాతుకుపోయిందో సూచిస్తుంది. అయితే ఈ ప్రయాణంలో సవాళ్లు లేకపోలేదు. ‘ప్రాక్సీ రాజకీయాలు’ అనే వాస్తవం అనేక చోట్ల కనిపించింది. పదవిలో మహిళ ఉన్నా, అధికార నిర్ణయాలు మరొకరి చేతిలో ఉండే పరిస్థితి. అయినప్పటికీ కాలక్రమేణా మహిళలు ఈ పరిస్థితులను అధిగమిస్తూ, తమ స్వతంత్ర నాయకత్వాన్ని నిరూపిస్తున్నా రు. ఈ మార్పు నెమ్మదిగా అయినప్పటికీ దృఢంగా ముందుకుసాగుతోంది.

పార్లమెంట్, రాష్ట్ర అసెంబ్లీలలో మహిళా రిజర్వేషన్ అంశం మాత్రం ఇంకా పూర్తిస్థా యి అమలుకు ఎదురుచూస్తూనే ఉంది. మహిళలకు తగిన ప్రాతినిధ్యం అవసరమనే విషయంలో ఎలాంటి విభేదాలు లేకపోయినా, అమలు విధానం, ఉప-రిజర్వేషన్లు, రాజకీయ లెక్కలు ఈ ప్రక్రియను సంక్లిష్టం చేస్తున్నాయి.

మహిళా రిజర్వేషన్ చట్టం ౨౦౨౩లో ఆమోదం పొందడం ఒక చారిత్రాత్మక ఘ ట్టం. కానీ, దాని అమలు డీలిమిటేషన్ ప్రక్రియతో అ నుసంధానమై ఉండటం మరో సారి నిరీక్షణను పెంచింది. జనగణన పూర్తయ్యాకే ని యోజకవర్గాల పునర్విభజన జరుగుతుంది; ఆ తర్వాతే రిజర్వేషన్ అమలులోకి వస్తుంది.

అంటే చట్టపరంగా హక్కు లభించినా, ఆ హక్కు వాస్తవంగా అమలులోకి రావడానికి ఇంకా సమయం పడుతుం ది. ఈ ఆలస్యం పరిపాలనా ప్రక్రియ మాత్ర మే కాదు, ఇది మహిళల రాజకీయ భాగస్వామ్యానికి మరో నిరీక్షణ. ఒక మహిళగా ఇది బాధ కలిగించే వాస్తవం. ఎందుకంటే మా ర్పు వెంటనే ప్రా రంభమవ్వాల్సిన చోట, అది మళ్లీ కాలానికి పరీక్షగా నిలుస్తోంది.

ఆర్థిక స్వావలంబనకు అవకాశాలు:

మహిళా రిజర్వేషన్ ప్రభావం కేవలం రాజకీయాల్లోనే కాకుండా సమాజం మొ త్తంపై కూడా కనిపిస్తోంది. కుటుంబంలో మహిళ మాటకు విలువ పెరుగుతోంది. బాలికల విద్యపై దృష్టి పెరుగుతోంది. మహిళల ఆర్థిక స్వావలంబనకు అవకాశాలు విస్త రిస్తున్నాయి. స్వయం సహాయక సంఘాలు, మైక్రో ఫైనాన్స్ వ్యవస్థలు గ్రామీణ మహిళలకు ఆర్థిక బలం అందిస్తున్నాయి. ఆరోగ్యం, పోషణ, బాలల సంక్షేమం వంటి అంశాలు మహిళల నాయకత్వంలో మరింత ప్రాధా న్యం పొందుతున్నాయి.

అన్ని వర్గాలకు చేరని మార్పు:

అయితే ఈ మార్పు సమానంగా అన్ని వర్గాలకు చేరలేదనే వాస్తవం కూడా ఉంది. గ్రామీణ-- పట్టణ వ్యత్యాసం, విద్య లేమి, డి జిటల్ డివైడ్, సామాజిక అడ్డంకులు మహిళల సాధికారతను పరిమితం చేస్తున్నాయి. ముఖ్యంగా పేద, అణగారిన వర్గాల మహిళలకు అవకాశాలు ఇంకా పరిమితంగానే ఉన్నాయి.

ఆర్థిక స్వాతంత్య్రం సాధిస్తేనే..:

రిజర్వేషన్ ఒక ద్వారం మాత్రమే. నిజమైన సాధికారత కోసం విద్య, ఆర్థిక స్వాతం త్య్రం, చట్టపరమైన రక్షణ, భద్రత, ముఖ్యం గా మనస్తత్వ మార్పు అవసరం. మహిళ నిర్ణయాలు తీసుకునే స్థాయికి చేరినప్పుడే సమా జం సమతుల్యంగా ఎదుగుతుంది. లేకపోతే సంఖ్యలు పెరిగినా ప్రభావం పరిమితంగానే ఉంటుంది.

మహిళల సంఖ్య పెరగడం మాత్రమే సరిపోదు; ప్రభావవంతమైన నాయకత్వం, నిర్ణయ సామర్థ్యం, ప్రజా సమస్యలపై అవగాహన కూడా సమానంగా అవసరం. రాజ కీయ పార్టీలలో మహిళలకు తగిన స్థానం కల్పించాలి. శిక్షణ, మార్గదర్శకత్వం, నాయకత్వ అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు మరింత బలో పేతం కావాలి.

మహిళలకు రాజకీయాల్లో ప్రవేశం మాత్రమే కాదు, నిలదొక్కుకునే వాతావరణం కూడా అవసరం. భవిష్యత్తులో మహిళా రిజర్వేషన్ పూర్తిస్థాయిలో అమలైతే, రాజకీయాల్లో మహి ళల ప్రాతినిధ్యం గణనీయంగా పెరుగుతుం ది. పాలనలో ప్రాధాన్యతలు మారుతాయి. ప్రజా సంక్షేమంపై మరింత దృష్టి పెరుగుతుంది. కానీ, ఇది స్వయంచాలకంగా జరగ దు. సమాజం, ప్రభుత్వం, రాజకీయ వ్యవ స్థ.. మూడూ కలిసి ఈ మార్పును సాకారం చేయాలి.

ఇదొక నిరంతర ప్రయాణం: 

మహిళా రిజర్వేషన్ ఒక ప్రారంభం మా త్రమే, సాధికారత ఒక నిరంతర ప్రయాణం. ప్రజాస్వామ్యం సగం జనాభాను ఎదురుచూసేలా ఉంచితే అది పూర్తి కాదు. మహిళ ముందుకువస్తే దేశం ముందుకు సాగుతుంది. అయినప్పటికీ ఈ రోజు మహిళల మనసులో మిగిలే ప్రశ్న ఇదే, ‘మాకు హక్కు ఇచ్చారు, కానీ అది ఎప్పుడు మా చేతికి వస్తుంది? ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం కాలం ఇవ్వదు; సమాజం తీసుకునే నిర్ణయమే ఇస్తుంది.

ఇది కేవలం ఒక చట్టం గురించిన కథ కాదు. ఇది ఒక తరానికి చెందిన నిరీక్షణ. ఒక మహిళగా ఆమె ఎదురు చూస్తున్నది పదవి కోసం కాదు, సమానత్వం కోసం. ఇప్పుడు హామీ కాదు, అమలు కావాలి. అవకాశం కాదు, అవకాశంపై హక్కు కావాలి. ఆ రోజు వచ్చినప్పుడే ఈ కథ పూర్తవుతుంది.