నేపాల్ విలయం మనకూ హెచ్చరిక

- జీ శ్రీలత :

నదులకు సరిహద్దులు ఉండవు. ఒక దేశంలో పుట్టే నది మరో దేశంలోకి ప్రవహించినప్పుడు.. దాని నీటితోపాటు ఆ దేశ నిర్ణయాల ప్రభావం కూడా దిగువన ఉన్న దేశాలను తాకుతుంది. ముఖ్యంగా హిమాలయ ప్రాంతం లో ఈ వాస్తవాన్ని విస్మరించడం అత్యంత ప్రమాదకరం. నేపాల్‌లో సంభవించిన జలప్రళయం ఈ విషయాన్ని మరోసారి గుర్తుచేసింది.

టిబెట్‌లో జరిగిన ప్రకృతి విపత్తుపై ముందస్తు సమాచారం ఉన్నప్పటికీ, అది దిగువ ప్రాంతాలకు సమయా నికి చేరలేదన్న ఆరోపణలు ఇప్పుడు ఆం దోళన కలిగిస్తున్నాయి. ఇక్కడ అసలు ప్ర శ్న వరద ఎంత పెద్దది? ఎంత నష్టం జరిగింది? అనేది మాత్రమే కాదు. ఒక విపత్తు గురించి ముందే తెలిసిన దేశం.. దిగువన ఉన్న దేశాన్ని ఎంత త్వరగా అప్రమత్తం చేయాలి? ఆ సమాచారాన్ని ఇవ్వకపోతే బాధ్యత ఎవరిది? అన్నదే కీలకం.

నేపాల్ ఘటనలో ఈ ప్రశ్నలు మరింత తీవ్రంగా వినిపిస్తున్నాయి. టిబెట్ ప్రాం తంలో ఆకస్మిక వరదలు, కొండచరియలు విరిగిపడటం వంటి పరిణామాలు చోటుచేసుకున్నా.. నేపాల్‌కు తక్షణ హెచ్చరిక అందలేదన్న ఆరోపణలు వచ్చాయి. వరద నీరు సరిహద్దు దాటి దిగువ ప్రాంతాలకు చేరే సమయానికి సమాచారం అందితే దాని ప్రయోజనం ఎంత? ప్రజలను సురక్షిత ప్రాంతాలకు తరలించడానికి, వంతెనలను మూసివేయడానికి, నదీతీర గ్రామాలను అప్రమత్తం చేయడానికి కొన్ని పదుల నిమిషాల ముందస్తు సమాచారం కూడా ప్రాణాలను కాపాడగలదు. కానీ, విపత్తు జరిగిన తర్వాత సమాచారం అందితే అది హెచ్చరిక కాదు.. సమాచారం మాత్రమే.

ఈ ఘటనలో చైనా మధ్య విపత్తు సమాచార మార్పిడికి సంబంధించి ఉన్న వ్యవస్థలపై కూడా చర్చ మొదలైంది. సరిహద్దు నదుల విషయంలో ముందస్తు సమాచారం, నీటి ప్రవాహం, వర్షపాతం, మంచు కరుగుదల వంటి అంశాలపై నిరంతర సమాచార మార్పిడి ఎంత అవసర మో ఈ పరిణామం స్పష్టం చేస్తోంది. ప్రకృ తి విపత్తులను రాజకీయ సరిహద్దులు ఆపలేవు. కాబట్టి వాటి సమాచారాన్ని కూడా రాజకీయ సంబంధాల ఒడుదొడుకులకు వదిలేయడం తగదు.

ఇదే అంశం భారత్‌కు మరింత పెద్ద హెచ్చరికగా మారుతోంది. ఎందుకంటే బ్ర హ్మపుత్ర నది టిబెట్‌లో పుట్టి భారత్‌లోకి ప్రవేశిస్తుంది. ఈ నది ఈశాన్య భారత జీవనాడి. కోట్లాది మంది ప్రజల వ్యవసా యం, తాగునీరు, జీవనోపాధి ఈ నదితో ముడిపడి ఉన్నాయి. ఇప్పటికే ఏటా బ్ర హ్మపుత్ర వరదలు అస్సాంలో తీవ్ర నష్టా న్ని కలిగిస్తున్నాయి. ఈ నేపథ్యంలో ఎగువ ప్రాంతంలో చైనా చేపడుతున్న భారీ జలవిద్యుత్తు ప్రాజెక్టు సహజంగానే ఆందో ళనకు కారణమవుతోంది.

ఇక్కడ సమస్య కేవలం డ్యామ్ పరిమా ణం కాదు. నీటి ప్రవాహంపై ఎగువ దేశానికి పెరిగే నియంత్రణ అసలు ఆందోళన. ఒక నది ఎగువ భాగంపై ఒక దేశం భారీ మౌలిక సదుపాయాలను నిర్మించినప్పు డు.. దిగువ దేశానికి ఆ నది ప్రవాహం, నీటి లభ్యత, ఆకస్మిక వరదలు, పర్యావరణ మార్పులపై అనిశ్చితి పెరుగుతుంది. చైనా నిర్మిస్తున్న ప్రాజెక్టు నుంచి భారీగా నీటిని ఒక్కసారిగా విడుదల చేస్తే దిగువన వరదల తీవ్రత పెరిగే అవకాశం ఉంటుంది. అదే సమయంలో నీటి నిల్వలు పెంచి దిగు వకు ప్రవాహాన్ని తగ్గించినా వ్యవసా యం, తాగునీరు, నదీ పర్యావరణ వ్యవస్థలపై ప్రభావం పడే అవకాశం ఉంటుంది.

మరో ముఖ్యమైన అంశం భౌగోళిక పరిస్థితులు. హిమాలయాలు భూకంపాలకు అత్యంత సున్నితమైన ప్రాంతం. కొం డచరియలు, భూకంపాలు, హిమపాతాలు, ఆకస్మిక వరదలు అక్కడ సాధారణ ప్రకృతి ప్రమాదాలే. భారీ డ్యామ్‌లు, సొ రంగాలు, రహదారులు వంటి నిర్మాణాలు చేపట్టే ప్రాంతాల్లో భూగర్భ పరిస్థితులను నిరంతరం పర్యవేక్షించడం తప్పనిసరి.

ప్రాజెక్టు ప్రాంతంలో క్రియాశీల భౌగోళిక పగుళ్లు ఉన్నాయన్న అధ్యయనాలు నిజమైతే.. వాటి ప్రభావంపై అంతర్జాతీయ స్థా యిలో మరింత పారదర్శకమైన సమాచారం అందుబాటులో ఉండాలి. ఎందు కంటే ఒక పెద్ద భూకంపం లేదా కొండచరియల విపత్తు సంభవించినప్పుడు దాని ప్రభావం ప్రాజెక్టు ప్రాంతానికే పరిమితం కాకపోవచ్చు. నదీ ప్రవాహం ఒక్కసారిగా మారితే దిగువ ప్రాంతాలపై కూడా ప్రభా వం పడుతుంది.

ఇక్కడ భారత్ చేయాల్సింది కేవలం ఆందోళన వ్యక్తం చేయడం కాదు. మొదటగా నదీ సమాచార స్వావలంబనను పెం చుకోవాలి. ఉపగ్రహాలు, రాడార్లు, ఆటోమేటెడ్ గేజ్ స్టేషన్లు, రిమోట్ సెన్సింగ్, ఏఐ ఆధారిత వరద అంచనా వ్యవస్థల ద్వారా టిబెట్ నుంచి వస్తున్న నదులపై సాధ్యమైనంత ఎక్కువ స్వతంత్ర డేటాను భారత్ సేకరించాలి. చైనా నుంచి వచ్చే సమాచారాన్ని అదనపు వనరుగా చూ డాలి గానీ.. ఏకైక సమాచార వనరుగా ఆధారపడకూడదు.

రెండోది.. ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థను గ్రామస్థాయి వరకు బలోపేతం చేయాలి. భారీ వరద వస్తుందని అధికారులు తెలుసుకున్న తర్వాత ప్రజలకు సమాచారం చేరే వ్యవధి తగ్గాలి. సైరన్లు, మొబైల్ అలర్ట్‌లు, స్థానిక రేడియో, సోషల్ మీడియా, గ్రామస్థాయి వాలంటీర్ల వ్యవస్థ.. ఇలా అనేక మార్గాల ద్వారా ఒకేసారి హెచ్చరిక వెళ్లేలా చూడాలి. మూడో ది.. చైనాతో నదీ సమాచార మార్పిడికి బలమైన, స్పష్టమైన, దీర్ఘకాలిక వ్యవస్థ అవసరం.

రాజకీయ సంబంధాలు ఎలా ఉన్నా.. ప్రకృతి విపత్తుల సమాచారం మా త్రం ఆగకూడదు. దీనికోసం కేవలం అవగాహనా ఒప్పందాలపై ఆధారపడకుండా, డేటా పంచుకోవడంలో బాధ్యతలు, సమ య పరిమితులు, అత్యవసర హెచ్చరికల విధానం వంటి అంశాలను స్పష్టంగా నిర్వచించే వ్యవస్థ కోసం భారత్ పట్టుబట్టాలి. విపత్తు సమాచారం ఒక దేశం దయపై ఆధారపడే పరిస్థితి ఉండకూడదు.

నేపాల్ వరదల నుంచి భారత్ నేర్చుకోవాల్సిన అతిపెద్ద పాఠం ఇదే. ఒక ప్రకృతి విపత్తు మన సరిహద్దుల వద్ద ఆగదు. సమాచార లోపం దాని తీవ్రతను రెట్టింపు చేయగలదు. అందుకే భవిష్యత్తులో బ్రహ్మపుత్రపై ఎలాంటి అత్యవసర పరిస్థితి ఏర్ప డినా.. సమాచారం కోసం చివరి నిమిషం వరకు ఎదురు చూసే పరిస్థితి భారత్‌కు ఉండకూడదు. బ్రహ్మపుత్ర విషయంలో భారత్‌కు కావాల్సింది భయాందోళనలు కాదు.. డేటా, దౌత్యం, సాంకేతిక సామ ర్థ్యం, ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలు, అంతర్జాతీయ పారదర్శకత.

నదీజలాలపై భవిష్యత్తులో ఘర్షణలు పెరగకుండా ఉండాలంటే హిమాలయ దేశాలన్నీ కలిసి ఒక కొత్త నిబంధనను అంగీకరించాలి. సరిహద్దులు నీటిని ఆపలేవు కాబట్టి.. సమాచారాన్ని కూడా ఆప కూడదు. ప్రకృతి విపత్తు సంభవించినప్పు డు ఎవరు ఎవరికి మిత్రులో, ఎవరు ప్రత్యర్థులో అన్నది కాదు.. ఎవరు ముందుగా హెచ్చరించారు, ఎంత త్వరగా ప్రాణాలను కాపాడగలిగారు అన్నదే చరిత్ర గుర్తుంచుకుంటుంది.

 వ్యాసకర్త: జర్నలిస్ట్