రిజర్వేషన్ పోతే వివక్ష పోతుందా?

దుండ్ర కుమారస్వామి :

జంతర్‌మంతర్‌లో ‘రిజర్వేషన్ హఠావో’ నినాదం వినిపించింది. కుల ఆధారిత రిజర్వేషన్లు వద్దని, ఆర్థిక వెనుకబాటుతనమే ప్రాతిపదిక కావాలని డిమాండ్లు వచ్చాయి. ‘ప్రతిభకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి’ అన్న మాటకు సహజంగానే ఆకర్షణ ఉం టుంది. పేదరికంలో ఉన్న ప్రతి యువకుడి కీ అవకాశం రావాలన్న ఆకాంక్ష కూడా న్యాయమైనదే. కానీ, దేశం ఇప్పుడు అడగాల్సిన అసలు ప్రశ్న ఏమిటంటే.. రిజర్వేషన్లు తొలగిస్తే సమానత్వం నిజంగానే వచ్చేస్తుం దా? లేక సామాజిక అసమానతను కనిపించకుండా చేయగలమా?

రిజర్వేషన్‌ను కేవలం ఉద్యోగంలో ఒక సీటు, విద్యలో ఒక సీటుగా చూడటం దాని అసలు ఉద్దేశాన్ని చిన్నదిగా చేయడమే. భార త రాజ్యాంగం రూపుదిద్దుకున్న సమాజం శతాబ్దాలుగా సమాన అవకాశాలతో నడిచి న సమాజం కాదు. కులం ఆధారంగా వృత్తి, విద్య, సామాజిక గౌరవం, నివాసం, అధికారానికి ప్రవేశం నిర్ణయించిన చరిత్ర మన ముందు ఉంది. అందుకే రాజ్యాంగ నిర్మాతలు సమాన అవకాశాలు అందని వర్గాల కు ప్రత్యేక అవకాశాలకు మార్గం సుగమం చేశారు.

ఇక్కడే ఆర్థిక వెనుకబాటుతనం, సామాజిక వెనుకబాటుతనం మధ్య తేడాను గుర్తించాలి. ఒక పేద కుటుంబానికి చెందిన యువకుడు ఆర్థిక ఇబ్బందులు ఎదుర్కొంటాడు. అతనికి విద్య, స్కాలర్‌షిప్, కోచింగ్, ఉపాధి, ఆర్థిక సహాయం అందాలి. కానీ ఆర్థిక పరిస్థితి మెరుగుపడితే ఆర్థిక సమస్య తగ్గవచ్చు. కానీ, సామాజిక వివక్ష మాత్రం కేవలం ఆదాయం పెరిగిందని తొలగిపోదు.

అందుకే పేదలందరికీ ఒకే రిజర్వేషన్ అనే వాదన వినడానికి సమానత్వంలా కనిపించినా, అది సామాజిక వెనుకబాటుతనా న్ని పూర్తిగా అంచనా వేయగలదా అన్నది పరిశీలించాలి. పేదరికం జేబును ప్రభావితం చేస్తుంది; సామాజిక వివక్ష మనిషి అవకాశాలను, గౌరవాన్ని, సంబంధాలను ప్రభావి తం చేస్తుంది. రెండింటికీ పరిష్కారాలు అవసరం. కానీ రెండింటినీ ఒకే కొలమానంతో కొలవడం సరైన విధానం కాదు.

సుప్రీంకోర్టు కూడా రిజర్వేషన్‌ను సమానత్వానికి వ్యతిరేకమైన మినహాయింపుగా మాత్రమే చూడలేదు. 2024లో రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 16(4) ఉద్దేశాన్ని విశ్లేషిస్తూ, చారిత్రకంగా కొద్దిమంది సమూహాల ఆధిపత్యంలో ఉన్న పరిపాలనా వ్యవస్థలో వెనుకబడిన వర్గాలకు ‘ప్రాపర్ లుక్‌ఇన్’ కల్పించడం, వారికి పరిపాలనలో, పాలనలో వాటా కల్పించడం రిజర్వేషన్ లక్ష్యమని పేర్కొంది. 2026లోనూ సుప్రీంకోర్టు ఆర్టికల్ 14, 15, 16 పరిధిలో సామాజికంగా, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన వర్గాల ప్రతికూలతలను తొలగించేందుకు కేంద్రం తగిన చర్యలు తీసుకోవచ్చని, రిజర్వేషన్లు సమాన అవకాశాన్ని సాధించే ఒక మార్గమని స్పష్టం చేసింది.

అంటే రాజ్యాంగ దృష్టిలో రిజర్వేషన్‌కు మూల ప్రశ్న ఎవరు పేద? అనేది మాత్రమే కాదు. ఎవరు వెనుకబడ్డారు? ఎవరు తగిన ప్రాతినిధ్యం పొందలేదు? ఎవరు నిర్ణయ వ్యవస్థలోకి ప్రవేశించలేకపోయారు? అన్నదీ అంతే ముఖ్యమైన ప్రశ్న. ఆర్టికల్ 342ఏ కూడా సామాజికంగా, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన వర్గాల రాష్ట్రాలవారీ గుర్తింపునకు రాజ్యాంగపరమైన వ్యవస్థను కొనసాగిస్తోంది. అయితే ఇక్కడ మరో నిజాన్ని కూడా ఒప్పుకోవాలి.

ఎస్సీ, ఎస్టీ, బీసీలను ఒకే రకమైన సామాజిక సమూహాలుగా చూడటం సరైంది కాదు. ముఖ్యంగా ఓబీసీ వర్గంలోనే విద్య, ఉద్యోగం, ఆర్థికస్థితి, రాజకీయ ప్రాతినిధ్యం లో తీవ్ర అంతర్గత తేడాలున్నాయి. అందుకే ఓబీసీ రిజర్వేషన్‌పై చర్చలో క్రీమీలేయర్, అత్యంత వెనుకబడిన వర్గాల ప్రయోజనం, డేటా ఆధారిత సమీక్ష వంటి అంశాలు తప్పనిసరిగా ఉండాలి.

ఇదే విషయంలో సుప్రీంకోర్టు కూడా ఓబీసీలలో క్రీమీలేయర్‌ను వేరుచేయడం, నిజంగా అవసరమైన వర్గాలకు రిజర్వేషన్ ప్రయోజనం చేరేలా చూడడం వంటి అంశాలను ప్రస్తావించింది. రిజర్వేషన్ వ్యవస్థలో లోపాలుంటే వాటిని సరిదిద్దాలి. కానీ లోపాలున్నాయని మొత్తం వ్యవస్థనే తొలగించడం పరిష్కారం కాదు.

ఇక్కడ ‘ప్రతిభ’ అనే పదాన్ని ఒకసారి ప్రశ్నించాలి. పరీక్షలో వచ్చిన మార్కులే ప్రతిభకు పూర్తి కొలమానమా? ఒక విద్యార్థికి చిన్నప్పటి నుంచే మంచి పాఠశాల, ప్రైవేట్ కోచింగ్, పుస్తకాలు, ఇంటర్నెట్, చదువుకు అనుకూలమైన వాతావరణం లభిస్తే, మరొక విద్యార్థి ఉపాధ్యాయుల కొరత, పేదరికం, సామాజిక వెనుకబాటుతనం మధ్య చదివి తే- ఇద్దరినీ గాటన కట్టడం సబబేనా? పోటీ కి ముందు సమాన అవకాశాలు ఉన్నాయా? అని ప్రశ్నించకుండా ఫలితాన్ని మాత్రమే ‘మెరిట్’గా పిలవడం అసంపూర్ణమైన విశ్లేషణ.

ఇదే సమయంలో రిజర్వేషన్‌కు వ్యతిరేకంగా ఉన్నవారి ప్రశ్నలను కొట్టిపారేయడం కూడా సరైంది కాదు.రిజర్వేషన్ ఎంతకాలం? ప్రయోజనం ఎవరికి చేరుతోంది? నిజంగా వెనుకబడినవారికి అందుతోందా? ఒకే కుటుంబాలు తరతరాలుగా ప్రయోజనం పొందుతున్నాయా? క్రీమీలేయర్ పరిమితులు సమర్థంగా అమలవుతున్నాయా? ఈ ప్రశ్నలకు సమాధానాలు కావాలి. సామాజి క న్యాయం పేరుతో వ్యవస్థలోని లోపాలను దాచడం కూడా సామాజిక న్యాయం కాదు.

కానీ ఆ ప్రశ్నలకు సమాధానం ‘రిజర్వేషన్ రద్దు’ అని చెప్పడం మాత్రం తార్కికంగా సరిపోదు. ప్రభుత్వ విద్యావ్యవస్థను బలోపేతం చేయాలి. పేద యువతకు కోచింగ్, స్కాలర్‌షిప్‌లు పెంచాలి. ఉన్నత విద్యలో నిలకడైన అవకాశాలు కల్పించాలి. ఓబీసీలలో అత్యంత వెనుకబడిన వర్గాలపై ప్రత్యేక దృష్టి పెట్టాలి. ఎస్సీ, ఎస్టీ విద్యార్థులకు నాణ్యమైన విద్య, నైపుణ్యాలు, ఉపాధి అవకాశాలు విస్తరించాలి. అగ్రవర్ణ పేదల ఆర్థిక వెనుకబాటుతనాన్నీ విస్మరించకూడదు.

రిజర్వేషన్ హఠావో అనే నినాదానికి సమాధానం కేవలం రిజర్వేషన్ బచావో కాకూడదు. అంతకంటే లోతైన ప్రశ్న అడగా లి. సమాన అవకాశాలు ఎక్కడ? సమాన ప్రాతినిధ్యం ఎక్కడ? నిర్ణయాధికారం ఎక్కడ? రిజర్వేషన్ విధానాన్ని రక్షించడమే కాదు, దాన్ని మరింత న్యాయంగా, పారదర్శకంగా, డేటా ఆధారంగా మార్చాలి.

రిజర్వేషన్‌పై జరుగుతున్న చర్చను ఒక వర్గం మరో వర్గంపై యుద్ధంగా మార్చడం దేశానికి మేలు చేయదు. పేద అగ్రవర్ణ యువకుడి బాధ నిజమే. అదే సమయంలో సామాజిక వివక్షను ఎదుర్కొంటున్న ఎస్సీ, ఎస్టీ, బీసీ యువకుల బాధ కూడా నిజమే. ఒకరి బాధను అంగీకరించడానికి మరొకరి బాధను తిరస్కరించాల్సిన అవసరం లేదు.

దేశం ఇప్పుడు రిజర్వేషన్లు ఉంచాలా? తొలగించాలా? అనే ద్వంద్వ ప్రశ్నలో చిక్కుకోకూడదు. ఎవరికి ఇంకా అవకాశం లేదు? ఎవరి ప్రాతినిధ్యం ఇంకా తక్కువ? ఎవరి స్వరం నిర్ణయ వ్యవస్థకు చేరడం లేదు? అన్న ప్రశ్నలకు సమాధానం వెతకాలి. రిజర్వేషన్లను మెరుగుపరచాలి; అవసరమైన చోట సంస్కరించాలి; నిజంగా వెనుకబడినవారికి చేరేలా చేయాలి. కానీ సామాజిక అసమానత తొలగిపోయిందనే సాక్ష్యం లేకుండానే రిజర్వేషన్ తొలగించాలని చెప్పడం సామాజిక అసమానతల చరిత్రకు అకాల ముగింపు పలకడమే అవుతుంది.

 వ్యాసకర్త: జాతీయ బీసీ దళ్ అధ్యక్షుడు, 9959912341