లొంగిపోయిన మావోయిస్టులకు అందని ప్రభుత్వ సాయం

1. నెరవేరని పునరావాస హామీలతో దయనీయ జీవితాలు
   

ఎరుపు కారిడార్ నుంచి బయటపడినా బతుకు మారలే

ప్రభుత్వ వాగ్దానాలు దీర్ఘకాలిక అమలులో వైఫల్యం

సామాజిక వివక్షను ఎదుర్కొంటున్న మాజీ కేడర్లు

పాలకుల వాగ్దానం అమలైతేనే ‘నక్సల్స్ రహిత భారత్’ 

లేదంటే హింసకు తాత్కాలిక విరామమే అంటున్న నిపుణులు

దేశంలో ప్రస్తుతం లెఫ్ట్-వింగ్ ఎక్ట్స్రిమిజం (ఎల్ డబ్ల్యూఈ) ఉద్యమం చారిత్రక తిరోగమనాన్ని ఎదుర్కొంటోంది.  ఒకప్పుడు దేశవ్యాప్తంగా దాదాపు 180 జిల్లాలను ప్రభావితం చేసిన ఈ ఉద్యమం, 2025 నాటికి కేవలం 12 కోర్ జిల్లాలకు పరిమితమైంది. లొంగిపోయిన నక్సల్స్‌కు కేంద్ర ప్రభుత్వం పునరావాసం కల్పించేందుకు సెక్యూరిటీ రిలేటెడ్ ఎక్స్పెండిచర్ (ఎస్‌ఆర్‌ఈ) కింద గడిచిన పదేళ్లలో రాష్ట్రాలకు రూ.3,507.86  కోట్లు విడుదల చేసింది. ఈ నిధులు రాష్ట్ర పోలీసు బలగాల బలోపేతానికి, నిఘా వ్యవస్థకు, లొంగిపోయిన కేడర్ల పునరావాసానికి వినియోగించాలి. అయితే, విధాన రూపకల్పన విజయవంతమైనప్పటికీ, లొంగి పోయిన మావోయిస్టులకు ఇచ్చిన దీర్ఘకాలిక వాగ్దానాలు భూమి, ఉపాధి, భద్రతను ప్రభుత్వం ఎంతవరకు నెరవేర్చగలిగింది.. అనే అంశంపై లోతైన విశ్లేషణ అవసరం. ఈ   నేపథ్యంలో లొంగిపోయిన మావోయిస్టుల జీవితాలపై, ముఖ్యంగా వారికి అందాల్సిన సహాయం, వారు ఎదుర్కొంటున్న సామాజిక, -ఆర్థిక  సవాళ్లపై  ‘విజయక్రాంతి’  ప్రత్యేక కథనం.

 మేకల ఎల్లయ్య, హుస్నాబాద్

భారతదేశంలో మావోయిస్టుల లొంగుబాట్ల సంఖ్య ఉద్య మం తిరోగమనాన్ని  సూచిస్తున్నాయి. దండకారణ్యంలో ఉద్యమం గణనీయంగా తగ్గింది. ఎంహెచ్‌ఏ గణాంకాల ప్రకారం, 2000 వరకు దేశవ్యాప్తంగా 18,163 మంది నక్సలైట్లు లొంగిపోయారు. ముఖ్యంగా, గత దశాబ్దంలో (2015 10,000 మందికి పైగా లొంగు బాట్లు నమోదయ్యాయి. లొంగుబాట్ల సంఖ్యలో తాజాగా పెరుగుదల కనిపిస్తోంది.

2024 సంవత్సరంలో 881 మంది నక్సలైట్లు లొంగిపోగా, 2025లో ఈ సంఖ్య రికార్డు స్థాయికి చేరుకుంది. మార్చి నాటికి 1,639 మంది కేడర్లు లొంగిపోయినట్టు గణాంకాలు వెల్లడిస్తున్నాయి. ఈ గణనీయమైన పెరుగుదల భద్రతా దళాల సమ న్వయ ఆపరేషన్లు, మెరుగైన పునరావాసంపై కేడర్లలో పెరుగుతున్న విశ్వాసాన్ని ప్రతిబింబిస్తోంది. రాష్ట్రాల వారీగా పరిశీలిస్తే, 2014 మధ్య కాలంలో ఛత్తీస్‌గఢ్‌లో 3,185, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో 617, ఒడిశాలో 320 లొంగుబాట్లలో అగ్రస్థానంలో ఉన్నాయి. 

పలు విధానాలతోనే లొంగుబాట్లు

ఇటీవలి మావోయిస్టు ఉద్యమం ప్రధా న కేంద్రాలైన పలు రాష్ట్రాల్లో భారీగా లొంగుబాట్లు జరిగాయి. లొంగుబాటు సంఖ్యలో పెరుగుదల మాత్రమే కాకుం డా, లొంగిపోయిన వారి హోదా కూడా ఎల్ డబ్ల్యూఈ ఉద్యమం అంతర్గత క్షీణతను సూచిస్తోంది. 45 ఏండ్లుగా అజ్ఞా తంలో ఉన్న తెలంగాణకు చెందిన పుల్లూరి ప్రసాదరావు అలియాస్ చంద్రన్న, అప్పాసి నారాయణ అలియాస్ రమేశ్ వంటి సీనియర్ కమిటీ సభ్యులు లొంగిపోయారు. ఈ సీనియర్ నాయకులు లొంగిపోవడం అనేది కేవలం వ్యక్తిగత నిర్ణ యం కాకుండా, సంస్థాగత నాయకత్వపు వెన్నెముక విరిగిపోయిందనడానికి స్పష్టమైన సంకే తం.

వీరికి ఒక్కొక్కరికి రూ.20 లక్షల వరకు రివార్డు అందింది.   సైనిక ఒత్తిడి, నాయకత్వ వైఫల్యం, మెరుగైన ప్రభుత్వ పునరావాస విధానాల కలయిక రికార్డు స్థాయి లొంగుబాట్లకు దారితీసింది. లొంగిపోయిన మావోయి స్టు కేడర్లు తిరిగి జనజీవన స్రవంతిలో కలవడానికి వెనుక సైద్ధాంతిక సంక్షోభం, సంస్థాగత పతనం, ప్రభుత్వ ఆర్థిక ప్రోత్సాహకాల ఆకర్షణ వంటి బహుళ కారణాలు ఉన్నాయి. మావోయిస్టు ఉద్యమంలోని సైద్ధాంతిక బలహీనత, అంతర్గత విభేదాలు లొంగుబాట్లకు ప్రధాన కారణాలలో ఒకటి.

మాజీ నక్సల్ నాయకుడు కమేశ్వర్ బైతా అంగీకరించినట్టు గా, నిజమైన ప్రజా సంస్థ లేదా ప్రజల మద్ద తు లేకుండా, ఆయుధ పోరాటం మాత్రమే ఫలించదు. మావోయిస్టు ఉద్యమం తమ లక్ష్యాలను సాధించడంలో విఫలమైందనే వాస్తవాన్ని అంగీకరించడానికి వారు ఆలస్యం చేశారు. అత్యంత సీనియర్ నాయకులు సైతం లొంగుబాటును సమర్థించడం, ఉద్యమం అంతర్గతంగా పతనం అంచున ఉందని సూచిస్తోంది. మహారాష్ట్ర-, మధ్యప్రదేశ్, -ఛత్తీస్‌గఢ్ జోనల్ కమిటీ (ఎంఎంసీ జోనల్ కమిటీ) సైతం తమ సీనియర్ సభ్యులు సోను దాదా, సతీష్ దాదా లొంగుబాటు నిర్ణయాన్ని సమర్థించింది.

ఈ కమిటీ ఫిబ్రవరి 16, 2026 వర కు సాయుధ పోరాటాన్ని తాత్కాలికంగా ఆపివేస్తామని కోరడం, భద్రతా బలగాల ముందు తమ ఓటమిని పరోక్షంగా అంగీకరించినట్టుగా భావించవచ్చు. లొంగిపోయిన కేడర్లు తాము నమ్ముకున్న సిద్ధాంతం ’డొల్ల’గా మారిందని, మావోయిస్టులు అమాయక గిరిజనులపై అరాచకాలు సృష్టించడం నిరాశకు గురిచేసిందని పేర్కొన్నారు. ఈ అంతర్గత ధృవీకరణ, తక్కువ ర్యాంక్ కేడర్లు హింసా మార్గాన్ని విడిచిపెట్టడానికి మానసిక అడ్డంకిని తొలగిస్తుంది. దీనిని సిద్ధాంతపరమైన లొంగుబాటుగా  పరిగణిస్తున్నారు.

ప్రభుత్వ పునరావాస విధానం మావోయిస్టులకు గౌరవప్రదమైన నిష్క్రమణ మార్గాన్ని అందిస్తోంది. వారి నైతికతను దెబ్బతీస్తోంది. తెలంగాణలో సీనియర్ నాయకులు ప్రసాదరావు, అప్పాసి నారాయణకు లొంగిపోయిన వెంటనే ఒక్కొక్కరికి రూ.20 లక్షల రివార్డ్ అందజేశారు. ఇటువంటి భారీ నగదు ప్రోత్సాహకాలు ఇతర కేడర్లను లొంగిపోవడానికి ప్రేరేపిస్తున్నాయి. ప్రభుత్వం బలమైన భద్రతా చర్యలు తీసుకుంటూనే, లొంగిపోయి న వారికి గృహ వసతి, విద్య, ఉపాధి సౌకర్యా లు కల్పిస్తామని వాగ్దానం చేసింది.  

అయితే లొంగిపోయిన మావోయిస్టులు ప్రభుత్వం నుంచి ఎలాంటి రివార్డును తీసుకోవద్దని, ఒకవేళ తీసుకుంటే ఆ డబ్బులను అమ రుల కుటుంబాలకు ఇవ్వాలని గతంలో మావోయిస్టు పార్టీ కేంద్ర కమిటీ ఒక తీర్మానం చేసింది. దీంతో గతంలో చాలా మంది లొంగిపోయిన మావోయిస్టులు ప్రభుత్వం నుంచి ఎలాంటి ప్రయోజనాలను పొందలేదని చెబుతున్నారు. ఇప్పుడు వారి కుటుంబాలు పేద రికంలో కూరుకుపోయి తీవ్ర ఇబ్బందులు పడుతున్నారని, వారికి కనీస ఉపాధి లేకుండా పోయిందని అంటున్నారు.

పునరావాస విధానాలు.. ప్రభుత్వ హామీలు..

నక్సలిజాన్ని ఎదుర్కోవడానికి రూపొందించిన లొంగుబాటు విధానం ప్రధాన లక్ష్యం, లొంగిపోయిన వారికి లాభదాయకమైన ఉపాధి, వ్యవస్థాపక అవకాశాలను కల్పించడం, తద్వారా వారు తిరిగి హింసా మార్గాన్ని ఎంచుకోకుండా నిరోధించడం. అయినప్పటికీ, విధానాల రూపకల్పన రాష్ట్రాల వారీగా మారుతుంది. కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ (ఎంహెచ్ ఏ) ద్వారా సెక్యూరిటీ రిలేటెడ్ ఎక్స్పెండిచర్ (ఎస్‌ఆర్‌ఈ) పథకం కింద రాష్ట్రాలకు పునరావాస కార్యక్రమాల కోసం నిధులు మంజూర వుతున్నాయి. 2014 నుంచి రూ. 3,507. 86 కోట్లు విడుదల చేయగా, ఇందులో ఛత్తీస్‌గఢ్ రూ.1,219.28 కోట్లతో అగ్రస్థానంలో ఉంది.

ఆంధ్రప్రదేశ్ రూ.182.21 కోట్లు, తెలంగాణ రూ.107.52 కోట్లు స్వీకరించాయి. ఈ నిధులు లొంగిపోయిన కేడర్ల దీర్ఘకాలిక స్థిరత్వంపై కేంద్ర ప్రభుత్వం దృష్టి సారించడానికి రుజువుగా ఉన్నాయి. పునరావాస విధానాలు నగదు రివార్డులతో పాటు, వృత్తి శిక్షణ, నెలవారీ స్టైఫండ్, భూమి వంటి దీర్ఘకాలిక ప్రయో జనాలను అందిస్తాయి. ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణలో లొంగిపోయిన మావోయిస్టులకు వారి హోదాను బట్టి రివార్డులు అందిస్తారు. అదనంగా, సొంత వ్యాపారం ప్రారంభించడానికి లేదా నైపుణ్యాలను మెరుగుపరుచుకోవడానికి ఆసక్తి చూపేవారికి గుర్తింపు పొందిన సంస్థలలో శిక్షణ కోసం రెండేండ్లపాటు నెలకు రూ.5,000 స్టైఫండ్ ఇస్తారు. ఆయుధాలు లేదా గాడ్జెట్లు అప్పగిస్తే అదనపు ఆర్థిక మద్దతు లభిస్తుంది.

ఛత్తీస్‌గఢ్  నూతన విధానం (2025) ల్యాండ్ ఫర్ లైఫ్ ను అమలుచేస్తోం ది. ఆ రాష్ట్రం తన 2025 నూతన పునరావాస విధానాన్ని గణనీయంగా మెరుగుపరిచింది. రూ.5 లక్షలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రివార్డు ఉన్న మావోయిస్టులకు 1 హెక్టార్ (2.47 ఎకరాలు) గ్రామీణ వ్యవసాయ భూమి లేదా నగరంలో 4 డెసిమల్ భూమిని, లేదా భూమి అందుబాటులో లేకుంటే ఆస్తి కొనుగోలు కోసం రూ.2 లక్షలు అందిస్తారు. ఇది కేవలం నగదు ప్రోత్సాహకం కంటే దీర్ఘకాలిక స్థిరత్వంపై దృష్టి పెడుతుంది. అవివాహితులు లేదా వితంతువులైన మావోయిస్టులు మూడు సంవత్సరాలలోపు వివాహం చేసుకుంటే రూ.1 లక్ష మంజూరు చేస్తారు.

అలాగే, ఒక గ్రామ పంచాయతీలోని మావోయిస్టులందరూ లొంగిపోతే ఆ ప్రాంత అభివృద్ధి కోసం రూ.1 కోటి నిధులు కేటాయిస్తారు. ఈ కమ్యూనిటీ ఆధారిత పునరావాస చర్య, వ్యక్తిగత లొంగుబాటు నుంచి సామాజిక మార్పు వైపు దృష్టి సారించడాన్ని సూచిస్తుంది. ఛత్తీస్‌గఢ్  విధానంలో భూమి, అభివృద్ధికి ప్రాధాన్యాన్ని ఇవ్వడం, నక్సలిజం మూల కారణాలైన భూ సమస్యలు, దోపిడీ, అభివృద్ధి లేమిని పరిష్కరించడానికి ప్రభుత్వ ప్రయత్నంగా పరిగణించాలి.

అసంపూర్తి పునరావాసంతో అసంతృప్తే..

భారతదేశంలో ఎల్ డబ్ల్యూఈ ఉద్యమా న్ని అణచివేయడంలో ప్రభుత్వం విశేషమైన విజయాన్ని సాధించింది. మావోయిస్టు ఉద్య మం బలహీనపడింది. వ్యవస్థాపకంగా పతనమైంది. లొంగుబాటు విధానం ద్వారా కేడర్ల ను జనజీవన స్రవంతిలో చేర్చడం ఈ విజయానికి కీలక ఆధారం. అయితే, పునరావాస విధానంలో కనిపించే లోపాలు, ముఖ్యంగా బ్యూరోక్రాటిక్ జాప్యం, సామాజిక వెలివేత, ఈ విజయాన్ని దీర్ఘకాలికంగా నిలబెట్టడంలో అతిపెద్ద సవాళ్లుగా మిగిలిపోయాయి. ప్రభు త్వం ఒకవైపు లొంగిపోవాలని ఆహ్వానిస్తూ, మరోవైపు ముఖ్యమైన దీర్ఘకాలిక హామీలను (భూమి) నెరవేర్చడంలో విఫలమవడం,

విధానం విశ్వసనీయతను దెబ్బతీస్తోంది. ‘నక్సల్స్ రహిత భారత్’ లక్ష్యం శాశ్వతంగా నెర వేరాలంటే, లొంగిపోయిన వారిని ‘ప్రతికూలత’ నుంచి ’ఉత్పాదకత’ వైపు తీసుకెళ్లడంలో ఉన్న లోపాలను సరిదిద్దడం అత్యవసరం. కమ్యూనిటీ ఆధారిత పునరావాసాన్ని విస్తరించాలి. పాండుమ్ కేఫ్ వంటి సామాజిక స్వస్థ త నమూనాలను ఎల్ డబ్ల్యూఈ ప్రభావిత అన్ని జిల్లాలకు విస్తరించాలి.

ఇది మాజీ కేడర్ల పట్ల సామాజిక వివక్షను తగ్గించి, స్థానిక సం ఘం వారిని అంగీకరించడానికి ప్రోత్సహిస్తుం ది. లొంగిపోయిన తరువాత కలిగే మానసిక పరిణామాలు, పరాయీకరణ, వృత్తిరహిత జీవితం సవాళ్లను ఎదుర్కోవడానికి వృత్తి శిక్షణతో పాటు తప్పనిసరిగా మానసిక కౌన్సి లింగ్ అందించాలి. పునరావాస నిధుల పంపిణీలో పారదర్శకతను పెంచడానికి, ఎస్‌ఆర్ ఈ కింద రాష్ట్రాలకు విడుదలయ్యే నిధుల వాడకంపై కఠినమైన, బహిరంగ ఆడిట్ నిర్వహించాలి.

సాయుధ పోరాటం ద్వారా మావోయిస్టులు సాధించలేని మార్పును, ఇప్పుడు లొంగిపోయిన కేడర్లు ప్రజాస్వామ్య పద్ధతిలో తమ జీవితాలను మెరుగుపరుచుకోవడం ద్వారా సాధించడానికి ప్రభుత్వం అవకాశం కల్పించాలి. ఈ వాగ్దానం నిలబడితేనే, ’నక్సల్స్ రహిత భారత్’ అనే లక్ష్యం శాశ్వతంగా నెరవేరుతుంది. లేదంటే, అసంపూర్తిగా ఉన్న పునరావాస విధానం హింసకు తాత్కాలిక విరామాన్ని మాత్రమే అందిస్తుందని నిపుణులు పేర్కొంటున్నారు.

పునరావాస అమలు.. వాస్తవిక ఫలితాలు

లొంగిపోయిన మావోయిస్టులకు ప్రభుత్వం ఇచ్చిన హామీల అమలు ఎంత సమర్థవంతంగా జరిగింది. వారి జీవితాలు ఎలా మారాయో అర్థం చేసుకోవడం ద్వారా విధానాల విజయం, నిజమైన కొలమానా న్ని పొందవచ్చు. కొన్ని రాష్ట్రాలు లొం గిపోయిన కేడర్ల పునరావాసానికి ఉద్దేశించిన కృషిలో గణనీయమైన విజయాన్ని సాధించాయి. వారికి గౌరవం, ఉపాధిని కల్పించాయి. 

* ఛత్తీస్‌గఢ్‌లోని బస్తర్ జిల్లాలోని జగదల్పూర్లో ఉన్న ’లైవ్లీహుడ్ కాలేజీ’ లో మాజీ మావోయిస్టులకు ప్రత్యేక శిక్షణ అందిస్తున్నారు. ఆశారామ్ కుంజమ్ వంటి మాజీ కేడర్లు తుపాకీ హింసను విడిచిపెట్టి, హోటల్ మేనేజ్మెంట్, మొబైల్ రిపేర్ వంటి కోర్సుల్లో శిక్షణ పొందుతున్నారు. ఈ శిక్షణ వారిలో ఆత్మగౌరవాన్ని పెంచుతుంది. సమాజంలో ప్రత్యేక గుర్తింపు పొందడానికి సహాయపడుతుంది. 

* బస్తర్లోని ‘పాండుమ్ కేఫ్’ ఒక వినూత్న ఉదాహరణ. ఇక్కడ లొంగిపోయిన మాజీ కేడర్లు, నక్సల్ హింస బాధితులు కలిసి పనిచేస్తున్నారు. ఈ కేఫ్ ఆర్థిక ఉపాధిని అందిం చడమే కాకుండా, సంఘర్షణ అనంతరం సామాజిక స్వస్థతకు కేంద్రంగా మారింది.  కొందరు లబ్ధిదారులకు రూ.5 లక్షల వరకు రివార్డు డబ్బును వెంటనే అందించడం ద్వారా (ఉదాహరణకు, రామ్ సింగ్ కౌడే విషయంలో) పోలీసుల తరపున విధాన అమలుపై విశ్వాసం పెరిగింది. విజయవంతమైన నమూనాలు ఉన్నప్పటికీ, పునరావాస విధానం, దీర్ఘకాలిక అమలులో ఏర్పడుతు న్న లోపాలు, ఈ కార్యక్రమం  విశ్వసనీయతను ప్రశ్నార్థకం చేస్తున్నాయి. లొంగి పోయిన వారికి భూమి, గృహ వసతి కల్పించడం అనే కీలకమైన హామీలను నెరవేర్చ డంలో ప్రభుత్వ యంత్రాంగం విఫలమైంది. 

* తెలంగాణలో 1989లో లొంగిపోయిన పీపుల్స్ వార్ గ్రూప్ (పీడబ్ల్యూజీ) కమాండర్ నాగవెల్లి మోహన్ కేసు ఇందుకు అత్యంత దారుణమైన ఉదాహరణ. మోహన్‌కు ప్రభుత్వం ఐదు ఎకరాల భూమిని కేటాయిస్తామని హామీ ఇచ్చింది. మోహన్ పోలీసులకు సహాయం చేసినందుకు 2003లో మావోయిస్టుల చేతిలో హత్య చేయబడ్డాడు. అయినప్పటికీ, దాదాపు మూడు దశాబ్దాలు గడిచినా, అతని భార్య నాగవెల్లి అరుణకు ఈ భూమి కేటాయింపు జరగలేదు. ఆమెకు కేటాయించిన 1.1 ఎకరాల భూమి కూడా ప్రైవేట్ పట్టా భూమి కావడంతో రద్దయింది. ఈ లోపం ప్రభుత్వ వాగ్దానాల దీర్ఘకాలిక అమలులో వైఫల్యం, లొంగిపోయినవారికి భద్రత కల్పించడంలో వైఫల్యాన్ని సూచిస్తోంది.  

* లొంగిపోయిన మావోయిస్టులు ఎదుర్కొంటున్న అతిపెద్ద సవాలు సామాజిక అంగీకారం లేకపోవడం. లొంగుబాటు కేడర్లలో తీవ్రమైన మానసిక పరిణామాలకు దారితీస్తోంది. వారు సమాజంలో వివక్ష, పరాయీకరణ, ఉద్దేశరహిత జీవితాన్ని ఎదుర్కొంటారు. సాయుధ పోరా టాన్ని విడిచిపెట్టినా, చాలా మంది తిరిగి పేదరికంలోకి నెట్టబడుతున్నారు. వనరులు లేకుండా మొదటి నుంచి జీవితాన్ని ప్రారంభించవలసి వస్తోంది.   

* మావోయిజానికి దారితీసిన అసలు మూల కారణాలైన పేదరికం, దోపిడీని ప్రభుత్వం పరిష్కరించలేకపోయిందనే వాస్తవాన్ని సూచిస్తోంది. ఎంహెచ్‌ఏ మార్గదర్శకాలు సైతం ’వ్యూహాత్మక లొంగుబాట్లు’ జరగకుండా నిరోధించాలని స్పష్టం చేశాయి. 

* దీర్ఘకాలిక ఆర్థిక అభద్రత, సామాజిక మద్దతు లేకపోవడం వల్ల, లొంగిపోయినవారు మళ్లీ తీవ్రవాదం వైపు మొగ్గు చూపడానికి అవకాశం ఉంది.